برگشت خوردن چک فقط به این معنا نیست که پول آن در حساب نبوده است. وقتی بانک به هر دلیل قانونی از پرداخت تمام یا بخشی از مبلغ چک خودداری کند و «گواهی عدم پرداخت» صادر شود، برای صادرکننده چک ممکن است محدودیتهای بانکی، مسئولیت مالی و در بعضی موارد مسئولیت کیفری ایجاد شود.
در ادامه، به زبان ساده توضیح میدهیم که بعد از برگشت خوردن چک چه اتفاقی میافتد و چه کاری باید انجام دهید.
اول: وقتی چک برگشت میخورد چه اتفاقی میافتد؟
اگر در تاریخ سررسید چک، موجودی حساب شما برای پرداخت مبلغ چک کافی نباشد، بانک در صورت وجود موجودی بخشی از مبلغ را پرداخت میکند و برای باقیمانده، گواهی عدم پرداخت صادر میکند. این گواهی باید دارای کد رهگیری باشد؛ گواهی فاقد کد رهگیری در مراجع قضایی و ثبتی قابل ترتیب اثر نیست.
بنابراین اگر مثلاً یک چک ۲۰۰ میلیون تومانی صادر کرده باشید اما فقط ۸۰ میلیون تومان در حساب شما باشد، در صورت درخواست دارنده، بانک میتواند ۸۰ میلیون تومان را پرداخت کند و برای ۱۲۰ میلیون تومان باقیمانده گواهی عدم پرداخت صادر کند. از نظر قانونی، چک نسبت به مبلغ پرداختنشده، برگشتی محسوب میشود.
آیا بعد از برگشت خوردن چک، حسابم مسدود میشود؟
ممکن است بخشی از موجودی حسابهای شما مسدود شود، اما به طور معمول نه به اندازه کل مبلغ چک؛ بلکه به میزان کسری مبلغ چک.
بر اساس ماده ۵ مکرر قانون صدور چک، پس از ثبت برگشت چک در سامانه یکپارچه بانک مرکزی، اطلاعات آن به بانکها و مؤسسات اعتباری اعلام میشود. پس از گذشت ۲۴ ساعت، تا زمانی که سوءاثر چک برطرف نشده باشد، محدودیتهایی برای صاحب حساب ایجاد میشود. از جمله:
- امکان افتتاح حساب جدید و دریافت کارت بانکی جدید محدود میشود؛
- وجوه موجود در حسابها و کارتهای بانکی و سایر وجوه متعلق به صادرکننده، تا میزان کسری مبلغ چک میتواند مسدود شود؛
- دریافت تسهیلات بانکی و برخی خدمات اعتباری بانکی با محدودیت مواجه میشود؛
- صدور ضمانتنامههای بانکی نیز با محدودیت قانونی روبهرو میشود.
بنابراین برگشت خوردن چک به معنای مسدود شدن همه پولهای شما نیست؛ قانون اصولاً مسدودی را تا میزان کسری مبلغ چک پیشبینی کرده است.
آیا با برگشت خوردن چک، دیگر نمیتوانم چک جدید صادر کنم؟
چک برگشتیِ رفع سوءاثر نشده میتواند در دریافت دستهچک و صدور چک جدید برای شما مشکل ایجاد کند.
بانک مرکزی نیز مکلف است امکان استعلام وضعیت صادرکننده چک، از جمله سابقه چکهای برگشتی و تعهدات تسویهنشده او را فراهم کند. بنابراین سابقه چک برگشتی میتواند در اعتبار بانکی فرد نیز اثرگذار باشد.
آیا صاحب چک برگشتی میتواند از من شکایت کند؟
بله. دارنده چک میتواند برای وصول مبلغ چک از مسیرهای قانونی مختلف اقدام کند. برای آشنایی بیشتر با مسیرهای قانونی پیگیری چک برگشتی، میتوانید مقاله «بررسی حقوقی چک برگشتی: نکات کلیدی برای وکلا و راهکارهای قانونی برای پیگیری» را مطالعه کنید.
یکی از مهمترین روشها، درخواست صدور اجراییه مستقیم از دادگاه بر اساس ماده ۲۳ قانون صدور چک است.
در صورتی که شرایط قانونی ماده ۲۳ وجود داشته باشد، دارنده میتواند با ارائه گواهی عدم پرداخت از دادگاه درخواست صدور اجراییه کند. در این حالت، صادرکننده پس از ابلاغ اجراییه ۱۰ روز فرصت دارد که:
- مبلغ بدهی را پرداخت کند؛ یا
- با موافقت دارنده، برای پرداخت آن ترتیب مناسبی بدهد؛ یا
- مالی معرفی کند که امکان وصول مبلغ چک از آن وجود داشته باشد.
اگر در این مهلت اقدامی انجام نشود، اجرای احکام میتواند برای وصول مبلغ چک طبق مقررات قانونی اقدام کند.
آیا هر چک برگشتی مشمول این اجراییه است؟
خیر.
طبق ماده ۲۳ قانون صدور چک، برای صدور اجراییه مستقیم، از جمله نباید در متن چک نوشته شده باشد که وصول وجه آن مشروط به تحقق شرطی است یا چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهد صادر شده است. همچنین گواهی عدم پرداخت نباید ناشی از دستور عدم پرداخت موضوع ماده ۱۴ قانون صدور چک باشد.
بنابراین تضمینی بودن چک، شرطدار بودن آن یا نحوه صدور چک میتواند در روش قانونی وصول آن اهمیت زیادی داشته باشد.
آیا چک برگشتی باعث زندان میشود؟
صرف برگشت خوردن چک به این معنا نیست که حتماً صادرکننده به زندان میرود.
اما در شرایطی که صدور چک از نظر کیفری واجد شرایط جرم باشد، صادرکننده ممکن است تحت تعقیب کیفری قرار گیرد.
ماده ۷ قانون صدور چک برای صدور چک بلامحل، با توجه به مبلغ چک، مجازات حبس پیشبینی کرده است. بر اساس اصلاحات فعلی، برای چکهای با مبلغ کمتر از ۷۸۰ میلیون ریال، مجازات حبس تا شش ماه، برای مبالغ ۷۸۰ میلیون تا ۳ میلیارد و ۹۰۰ میلیون ریال، حبس شش ماه تا یک سال و برای مبالغ بیشتر از ۳ میلیارد و ۹۰۰ میلیون ریال، حبس یک تا دو سال و ممنوعیت از داشتن دستهچک به مدت دو سال مقرر شده است.
اما همه چکهای برگشتی قابل تعقیب کیفری نیستند.
برای مثال، قانون در مواردی مانند چکهای تضمینی، مشروط و برخی چکهای وعدهدار، شرایط خاصی را برای مسئولیت کیفری در نظر گرفته است. بنابراین برای پاسخ به این سؤال که «آیا من بابت این چک زندانی میشوم؟» باید علت برگشت و نحوه صدور چک بررسی شود.
اگر پول چک را بعداً تأمین کنم، مشکل برطرف میشود؟
تأمین مبلغ چک و پرداخت آن میتواند باعث رفع بدهی و در صورت انجام تشریفات قانونی، رفع سوءاثر از چک شود.
نکته مهم این است که صرفاً پول ریختن در حساب، در همه موارد به این معنا نیست که پرونده و سابقه چک برگشتی به صورت خودکار از بین رفته است. باید فرآیند قانونی رفع سوءاثر انجام شود.
قانون صدور چک راههای مختلفی برای رفع سوءاثر پیشبینی کرده است؛ از جمله پرداخت کسری مبلغ چک و اقدامات قانونی مربوط به آن، ارائه لاشه چک، رضایتنامه رسمی دارنده در شرایط مقرر و برخی روشهای دیگر.
بنابراین اگر چک شما برگشته است، بهتر است در اولین فرصت برای پرداخت بدهی و رفع سوءاثر آن اقدام کنید و موضوع را به حال خود رها نکنید.
اگر دارنده چک را پس ندهد چه؟
گاهی صادرکننده مبلغ چک را پرداخت کرده، اما دارنده چک به دلایلی لاشه آن را تحویل نمیدهد.
در این وضعیت، نحوه رفع سوءاثر بستگی به شرایط پرونده و مدارکی دارد که در اختیار صادرکننده است. قانون برای برخی از این موارد روشهای جایگزین، از جمله ارائه رضایتنامه رسمی یا سپردن مبلغ چک نزد مرجع مربوط، پیشبینی کرده است.
بنابراین رسید پرداخت، توافقنامه، پیامها و سایر مدارک مربوط به پرداخت وجه چک را نگه دارید.
آیا دارنده چک میتواند اموال من را توقیف کند؟
در صورت طی شدن فرآیند قانونی وصول، بله.
اگر دارنده از طریق اجراییه یا حکم قابل اجرا اقدام کند، در صورت وجود شرایط قانونی میتوان برای وصول طلب از اموال و داراییهای بدهکار استفاده کرد.
در خصوص اجراییه موضوع ماده ۲۳ نیز قانون تصریح کرده است که در صورت پرداخت نکردن بدهی، توافق نکردن با دارنده یا معرفی نکردن مال در مهلت ۱۰ روزه، اجرای احکام میتواند برای وصول مبلغ اقدام کند.
البته این موضوع به معنای آن نیست که هر مالی از شخص بدهکار بدون محدودیت قابل توقیف است؛ مقررات مربوط به مستثنیات دین و نحوه اجرای محکومیتهای مالی نیز باید رعایت شود.
آیا دارنده میتواند خسارت تأخیر تأدیه هم بگیرد؟
ممکن است.
مبلغ خود چک یک موضوع است و خسارت تأخیر تأدیه موضوع دیگری است. در رویه حقوقی، مطالبه خسارت تأخیر تأدیه شرایط و تشریفات خاص خود را دارد.
نکته مهم این است که اجراییه مستقیم موضوع ماده ۲۳ قانون صدور چک اصولاً برای کسری مبلغ چک و حقالوکاله وکیل طبق تعرفه قانونی صادر میشود و خسارت تأخیر تأدیه در آن مسیر، نیازمند مطالبه و بررسی جداگانه است.
آیا هر دلیلی که باعث برگشت چک شود، جرم است؟
خیر.
«چک برگشتی» و «جرم صدور چک بلامحل» دو مفهوم کاملاً یکسان نیستند.
ممکن است بانک به علتهای مختلفی از پرداخت چک خودداری کند؛ برای مثال نبودن یا کافی نبودن موجودی، عدم مطابقت امضا یا برخی ایرادات دیگر. آثار حقوقی و کیفری این موارد یکسان نیست.
برای نمونه، در صورتی که علت عدم پرداخت چک عدم مطابقت امضا باشد، صدور اجراییه موضوع ماده ۲۳ قانون صدور چک نیز مطابق نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه با محدودیت مواجه است.
بنابراین برای تشخیص مسئولیت صادرکننده، باید علت دقیق درجشده در گواهی عدم پرداخت بررسی شود.
اگر چک من اشتباهی برگشت خورده باشد چه کنم؟
اگر تصور میکنید بانک به اشتباه چک را برگشت زده است، ابتدا باید علت درجشده در گواهی عدم پرداخت را بررسی کنید.
اگر مشکل مربوط به موجودی حساب بوده، میتوانید برای تأمین وجه و رفع سوءاثر اقدام کنید.
اگر علت برگشت، مانند عدم مطابقت امضا یا موضوع دیگری است که آن را اشتباه میدانید، باید موضوع را از بانک پیگیری کنید و در صورت وجود اختلاف، از راهکار قانونی متناسب با همان علت استفاده شود.
یک نکته بسیار مهم درباره چکهای صیادی
در چکهای جدید، ثبت اطلاعات چک در سامانه صیاد اهمیت اساسی دارد. بر اساس دستورالعمل بانک مرکزی، صدور و پشتنویسی چک بدون ثبت در سامانه صیاد فاقد اعتبار اعلام شده است. همچنین در سال ۱۴۰۴ دستورالعمل حساب جاری و ضوابط اجرایی مربوط به چک نیز بهروزرسانی شده است.
بنابراین هنگام دریافت یا صدور چک صیادی، نباید صرفاً به برگه فیزیکی چک اکتفا کرد و وضعیت ثبت آن در سامانه صیاد نیز اهمیت دارد.
اگر چک من برگشت خورده، الان چه کار کنم؟
اگر چک شما برگشت خورده است، بهترین کار این است که موضوع را رها نکنید و این مراحل را انجام دهید:
۱. علت دقیق برگشت چک را از گواهی عدم پرداخت بررسی کنید.
۲. اگر مشکل کمبود موجودی است، در اسرع وقت مبلغ کسری را تأمین کنید.
۳. برای پرداخت بدهی با دارنده چک توافق کنید و رسید معتبر دریافت کنید.
۴. در صورت پرداخت کامل، برای رفع سوءاثر چک اقدام کنید.
۵. اگر دارنده برای وصول چک اقدام قضایی کرده است، ابلاغیههای قضایی را نادیده نگیرید.
۶. اگر چک بابت ضمانت، امانت، معامله، قرارداد یا تعهد خاصی صادر شده است، اسناد و مدارک مربوط به علت صدور چک را حفظ کنید.
۷. اگر علیه شما اجراییه صادر شد، مهلت ۱۰ روزه قانونی را جدی بگیرید.
خلاصه
برگشت خوردن چک میتواند سه دسته پیامد داشته باشد:
پیامد بانکی: ایجاد سابقه چک برگشتی و اعمال محدودیتهای بانکی تا زمان رفع سوءاثر؛
پیامد مالی و حقوقی: امکان اقدام دارنده برای وصول وجه، صدور اجراییه و در شرایط قانونی توقیف اموال؛
پیامد کیفری: در صورتی که چک از نظر قانونی واجد شرایط تعقیب کیفری باشد، امکان شکایت کیفری و مجازات وجود دارد.
پس هر چک برگشتی الزاماً به زندان منتهی نمیشود، اما نباید آن را بیاهمیت تلقی کرد. نوع چک، علت برگشت، نحوه صدور آن و اقداماتی که دارنده انجام میدهد، در تعیین پیامدهای قانونی بسیار مهم است.
نکته حقوقی: قوانین مربوط به چک در سالهای اخیر چندین بار اصلاح شده و مقررات بانکی مربوط به حساب جاری و چک نیز بهروزرسانی شده است؛ بنابراین برای هر پرونده مشخص، صرفاً با دانستن اینکه «چک برگشت خورده» نمیتوان نتیجه قطعی درباره مسئولیت صادرکننده داد.
